• 14.10.2026

Şarq qölyozma an’anasi

Bosma kitobdan oldin har bir kitob qölyozma bölgan — xattot uni oylab, ba’zan yillab köçirgan. Şu sababli qölyozma faqat matn emas, balki san’at asari hamdir.

Movarounnahr qölyozma madaniyatining yirik markazlaridan biri bölgan. Samarqand qoğozi özining silliqligi va pişiqligi bilan maşhur edi. Hirot, Buxoro va Samarqand kitobat ustaxonalarida xattot, naqqoş, musavvir va sahhof (muqovaçi) birgalikda işlagan. Bu — bugungi naşriyotning özi: muharrir, rassom, sahifalovçi va bosmaxona.

Özbekiston bugun dunyodagi eng boy qölyozma xazinalaridan biriga ega. Toşkentdagi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Şarqşunoslik instituti fondida ön minglab qölyozmalar saqlanadi, Hazrati Imom majmuasida esa dunyodagi eng qadimgi Qur’on nusxalaridan biri — Usmon muşafi turadi.

Dunyo qanday saqlaydi va naşr qiladi?

Raqamlaştiriş. Britaniya kutubxonasi, Fransiya milliy kutubxonasi, Vatikan kutubxonasi öz qölyozmalarini yuqori sifatda skanerlab, internetda bepul oçib qöymoqda.

Faksimile naşrlar. Ayrim Yevropa naşriyotlari qölyozmalarni qoğozi, rangi va muqovasigaça asliga yaqin qilib qayta yaratişga ixtisoslaşgan. Bunday naşrlar muzey va kolleksionerlar uçun qadrlanadi.

Ilmiy-tanqidiy naşr. Bir asarning bir neça qölyozma nusxasi soliştirilib, eng işonçli matn tiklanadi va izohlar bilan çiqariladi.

UNESCO “Jahon xotirasi” reyestri. Eng noyob qölyozmalar xalqaro himoya ostiga olinadi.

Naşriyotning roli

Qölyozma merosini öquvçiga yetkaziş — naşriyotning muhim vazifasi. Mumtoz asarni asl yozuvdan hozirgi yozuvga ögiriş (transliteratsiya), izoh va luğat bilan ta’minlaş, qölyozmadagi miniatyuralarni sifatli qayta çop etiş katta bilim va mas’uliyat talab qiladi. Biz bu yönalişda olimlar va şarqşunoslar bilan hamkorlikni ustuvor deb bilamiz.

Lobar QANDAHOROVA